व्यत्यासकथा (metafiction): एक वाङमय प्रकार९-८-२०११ ऑगस्ट क्रांती दिन 'i'ness (self-portrait) 'मी'पण (स्व-प्रतिमा)    १९६७ साली खडूने चितारलेली ही स्वप्रतिमा 'i'ness graphic - 'मी'पण - शोधते, पण रूढ शैलीचे / प्रथेचे विडंबन करताना स्वत:शी प्रामाणिक राहते.
विज्ञानात जसे संकेत चिन्हे येतात तसे हे एक भौमितिक चिन्ह!
व्यत्यासकथा (metafiction) [टीप १] हा साहित्यप्रकार हल्लीच्या इंग्रजी ...

 ॥ धू ऽ ऽ ऽ म - वन्, टू, थ्री, फोर...॥
महिषांची चढाई । कमाटी बाग, वडोदरा । १९६९  स्टुडिओत मधल्या विरामाची वेळ होती. आणि मला दृष्टीभ्रम (apparition - आकृति-आभास अशा अर्थाने) झाला असावा. कित्येक यमदूत चढाई करून येताहेत असे दिसले.

खरं पहाता खिडकीतून फक्त कमाटी बागेतील मनमोहक उपवन दिसत होते, चिमण्या पक्षांचें संगीत सतत ऐकू येत होते. नागरी निवासात - urban habitat - ...

भाषा, परंपरा, संस्कृती व प्रकृति या सर्वाँचे एकमेकाशी अतिप्राचिन घनिष्ट नाते आहे, अगदी जगातील सर्व नागर संस्कृतिंच्या उदयापुर्वीचे, माणूस अस्तित्वात आल्यापासूनचे आहे. माणसाचे अध्यन अध्यापन (शिक्षण) जन्मल्या क्षणापासून सुरु होते. अर्थातच ते मायबोलीत होते यात आक्षेपार्ह काहीच नाही! मायबोली :मी कोकणचा रहिवासी, माझी मायबोली कोकणी. ...

मुख्यशब्द: "श्रम - विश्राम - स्वास्थ्य - अध्ययन - प्रजनन"

(मानसिकअडसर (mental block)अनेकप्रकारचेअसूशकतात: राजकीय, सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिकरिवाज, परंपराइ. उदाहरणार्थ, "धर्म, अर्थ, कामआणिमोक्ष" हीजीवनाचीचारउद्दिष्टेमानलीजातात; हीकोणआणिकितीव्यक्तिआचरणातआणतातहाप्रश्नवेगळा. परंतुउपासपोटीअशीप्रवचनेकोणऐकणार? ...

---

लघु्तमसाधारणविभाजक (लसावि) : जीवन-व्यवहारातअंकगणित

प्राथमिकशाळेतअसतानामास्तरानीआम्हास "लघुतमसाधारणविभाजक" (लसावि) शिकवला. काशिकवलातेसांगितलेनाही. त्याचाव्यवहारातउपयोगकायतेपणसांगितलेनाही.
गोऱ्यासायबानेसांगितले, आणिआम्हीमागेमागेशिकतगेलो, मेंढरासारखे, माकडासारखे, पोपटासारखे. अजूनहीआम्हीभविकपणेतेचकरतोय. ...

कविता सुटका करते माझी अनेक जंजाळातून, जेव्हा जेव्हा अशक्य होते तर्कसंगत गद्य लिहिणे एकाद्या घटनेवर, जी होते पीडायायक समस्ताना अन स्वत:ला. जेव्हा अशक्य होते मुद्देसूद लिहिणे, ५०० अक्षरात, ५०० शब्दात, ५०० वाक्यात, ५०० पृश्टांत लिहिले तरीही विपर्यास अटळ असतो. (अशाच एका प्रसंगी लिहिली होती "Who isthe giver? Who is the receiver? " त्या घटनेचे परीक्षण लिहिणे अशक्य झाले होते.)

अशावेळी कविता येते धावून ...

माझा 'दोनात-एक-सवाल' (two-in-one question)

या मालिकेतील सारे लेख (posts) व्यत्यास-कथा (metafiction) आहेत.

सन १९८५-८६ ची गोष्ट. मी रूरकी येथे एका आंतरराष्ट्रीय अधिवेशनास गेलो होतो. विषय: "आफ्रो-आशियाई देशांसाठी शाळांच्या ईमारती". स्थळ: सेन्ट्रल बिल्डिंग रिसर्च इंस्टीट्युट (CBRI), रूरकी, उ. प्र. (आता उत्तरांचल किंवा उत्तराखंड). सुमारे पाचशे (कदाचित अधिक) देशी व परदेशी प्रतिनिधि आले होते.

उदघाटनाचे भाषण ...

काव्य जगणे...

काव्य जगणे आणि काव्य लिहिणे यात असते जमीन आणि अस्मान या मधील अंतर. जमिनीवरून, डोंगराच्या माथ्यावरून, अथवा विमानातून पहाताना वाटते दूर क्षितिजापाशी आकाश जमिनीला भेटतेय पण हा केवळ भास - दृष्टीभ्रम - असतो.

म्हणून तर ढगाला जमिनीवर उतरायचे असते; पक्ष्याना झाडावर घरटे बांधायचे असते; गरुडाला पर्वताच्या कड्यावर उतरायचे असते, आणि गांडुळाला चांदण्याशी - ...